Na današnji dan 14. maja 1962. Milovan Đilas je izveden pred Okružni sud i osuđen na 13 godina zatvora i ograničenje građanskih prava u trajanju od pet godina. Ovo je priča o komunističkom idealisti, tragičaru, i njegovim zabludama. O čoveku intelekta dovoljno moćnog da prizna sopstvene pogreške i zablude i konačnom pokajanju kroz priznanje i odricanje od grešaka i veoma simboličnom povratku u rodno mesto u kovčegu.
Milovan Đilas bio je jedan od najistaknutijih i najkontroverznijih političkih mislilaca i disidenata u istoriji socijalističke Jugoslavije. Kao visoki funkcioner Komunističke partije Jugoslavije, učesnik Narodnooslobodilačke borbe, ideolog, zatvorenik, pisac i kritičar režima, Đilas je prošao put od revolucionarnog idealiste do razočaranog disidenta. Njegov životni put je jedna tragična putanja koja osvetljava složene odnose između komunističke ideologije, nacionalnog identiteta i dubokih ličnih uverenja.
Komunistički idealizam i crnogorska nacija: Crna Gora je kažnjena statusom republike i izmišljanjem nacije
Nakon završetka Drugog svetskog rata, Đilas je kao visoki funkcioner KPJ imao značajnu ulogu u oblikovanju nove federativne Jugoslavije. U tom kontekstu, 1. maja 1945. godine, objavio je članak u listu Borba pod naslovom “O crnogorskom nacionalnom pitanju”, u kojem je tvrdio da su Crnogorci “Srbi drugačiji od svih Srba” i da su se tokom istorije razvili u posebnu naciju. Ovaj stav bio je u skladu s tadašnjom partijskom politikom koja je podržavala formiranje federalnih jedinica na osnovu nacionalnih identiteta.
Tokom suđenja u komunističkoj Jugoslaviji Đilas se izjasnio kao Srbin što je izazvalo uznemirenost i iznenađenje u sudnici. Na pitanje o članku “O crnogorskom nacionalnom pitanju” Đilas je izjavio da je ovaj članak napisao po partijskoj dužnosti, a ne iz ličnog uverenja i da čak i u njemu nije negirao da su Crnogorci Srbi. Takođe se rekao da se izjašnjavao kao Crnogorac po partijskoj dužnosti, a ne iz ličnih uverenja.
U intervjuu za pariski Le Monde 1971. godine, izjavio je: “Ja sam Srbin, a Crnogorci čine sastavni deo srpske nacije”. Takođe je, u istom intervjuu, rekao da je Crna Gora, nakon rata, “kažnjena statusom posebne republike i izmišljanjem posebne crnogorske nacije zbog velikog antikomunizma koji je postojao među stanovništvom u njoj”.
Sukob s Titom i disidentski period
Đilasov raskid s partijom započeo je sredinom 1950-ih, kada je javno kritikovao birokratizaciju i privilegije partijskog aparata. Njegova knjiga Nova klasa (1957) izazvala je oštre reakcije režima, što je dovelo do njegovog isključenja iz partije i višegodišnjeg zatvora. Neki tvrde da je “drugove” još više uznemirilo to što je napao njih i njihove “drugarice” za raskalašnost i buržujski život u tekstu koji je napisao za “Vreme” i da je zapravo to bila kap koja je prelila čašu.
U tom njegovom tekstu vidi se sav onaj komunistički idealizam koji je on iskazivao i u svakodnevnom životu. Za razliku od većine drugih funkcionera oblačio se jednostavno, ponašao jednostavno i živeo bez pompe.
Tokom disidentskog perioda, Đilas je revidirao mnoge svoje ranije stavove, uključujući i one o crnogorskoj naciji. U knjizi Njegoš: pesnik, vladar i vladika (1988), priznao je da je “izvršio neodrživa teorijska obrazlaganja crnogorske nacije” i dodao: “Ali ni tada nijesam mislio da Crnogorci nijesu Srbi, već samo varijetet srpske nacije.”
Porodični uticaji i lična uverenja
Đilasov otac, Nikola Đilas, bio je komunista, ali je odbijao da prihvati ideju o postojanju zasebne crnogorske nacije.
Poznata je njegova izjava: „Ako Crnogorci nijesu Srbi, onda Srba i nema“, čime je želeo da istakne svoje uverenje da su Crnogorci “so srpstva”.
Takođe je pisao kako je partija imala velikih problema i sa Savom Kovačevićem koji uopšte nije bio “na partijskoj liniji” i koji je tvrdoglavo odbijao i samu pomisao da postoji neka crnogorska nacija.
Kasnija razmišljanja i priznanja
U kasnijim godinama, Đilas je jasno izražavao svoje stavove o crnogorskom identitetu. U intervjuu iz 1991. godine, rekao je: „Ja sam uvek smatrao da su Crnogorci Srbi, ali da postoje razlike među njima koje ne treba gušiti, kao što ih ne treba ni izmišljati“ .
U knjizi Crna Gora iz 1989. godine, Đilas je pisao o sudbini Crne Gore kao o sudbini „poslednje slobodne stope srpske zemlje na od Osmanlija okupiranom Balkanu“, čime je dodatno potvrdio svoje uverenje o srpskom identitetu Crnogoraca.
Konačan povratak kući: Sveštenik na grobu
Pred smrt je oslepeo na jedno oko. Ostavio je oporuku da bude sahranjen po srpskom pravoslavnom običaju uz sveštenika.
To je bio redak primer nekadašnjeg komuniste i funkcionera da se sahrani po crkvenim običajima.
Preminuo je u svome stanu u Palmotićevoj ulici, 20. aprila 1995. u Beogradu. Ispraćaj Milovana Đilasa priređen je 22. aprila na beogradskom Novom groblju. Sahranjen je dva dana kasnije u porodičnoj grobnici u rodnom selu Podbišću, uz crkvene obrede
Đilas kao kompleksna i tragična ličnost, ali i konačni pobednik nad sobom i nad svetom
Milovan Đilas je bio kompleksna i tragična ličnost čiji su život i dela ostavili dubok trag u istoriji Jugoslavije. Njegova transformacija od partijskog ideologa do disidenta i kritičara režima svedoči o njegovoj intelektualnoj hrabrosti i spremnosti da preispita sopstvena uverenja.
Posebno je značajno njegovo priznanje grešaka u vezi s crnogorskim nacionalnim pitanjem, što ga izdvaja kao mislioca koji je bio spreman da se suoči s istinom, bez obzira na lične posledice. Milovan Đilas je definitivno imao više hrabrosti ali i intelektualne snage od većine komunističkih funcionera da suoči sa istinom. Potrebna je velika hrabrost da neko prizna da je živeo u zabludi, naročito ako mu je ostajanje u zabludi i laži nudilo materijalnu dobit a istina samo progon. Sam njegov otklon, prvo od komunizma a onda i od crnogorske nacije pokazao je da je jedini ideal Milovana Đilasa na kraju krajeva bila istina i da mu je ona bila iznad ličnih interesa i političkih ubeđenja. Kroz prihvatanje istine i borbu za nju pobedio je i sebe, ali i svet.
