Na današnji dan, 13. maja 1975. godine, prestalo je da kuca srce jednog od najvećih pisaca koje je naša književnost ikada iznedrila – Ive Andrića, srpskog romanopisca, diplomate i prvog jugoslovenskog nobelovca. Pet decenija je prošlo od njegove smrti, a njegovo delo i dalje živi sa istom svežinom, dubinom i univerzalnošću, nadilazeći granice prostora i vremena.
Rođen 9. oktobra 1892. godine u Travniku, a odrastao u Višegradu, Andrić je detinjstvo proveo pod austrougarskom vlašću, u ambijentu koji će duboko obeležiti njegov književni izraz. Ivo Andrić kao Srbin iz Bosne je tu svest o sopstvenom identitetu utkao se u sve romane, priče i eseje u kojima se prepoznaje snaga srpskog duha, istorije i stradanja.
Njegovo najpoznatije delo, “Na Drini ćuprija”, donelo mu je Nobelovu nagradu za književnost 1961. godine. Komitet je tada istakao da je nagrada dodeljena za „epsku snagu kojom je prikazao sudbine ljudi iz istorije svoje zemlje“. Ta rečenica sažima sve što je Andrić bio – epski pripovedač srpske istorije, glas onih koji su vekovima trpeli i ćutali, tvorac mostova koji spajaju narode, epohe i svetove.
Andrić je svedok turbulentnog 20. veka – učesnik Mlade Bosne, robijaš pod austrougarskom vlašću, diplomata Kraljevine Jugoslavije i akademik SANU. Bez obzira na politička previranja i pritiske nakon Drugog svetskog rata, ostao je veran jeziku, kulturi i tradiciji svoga naroda. Njegov jezik, bogat, precizan, pun mudrosti i tihe patnje, ostao je jedno od najlepših ostvarenja srpske književnosti.
U njegovim romanima poput „Travnička hronika“, „Gospođica“, „Prokleta avlija“, ogleda se razumevanje ljudske prirode, istorijskih tokova i surove sudbine Balkana. Andrić je umeo da piše o patnji i zlu sa neverovatnom blagom ironijom i dubokim humanizmom, ne gubeći nadu u čoveka ni onda kada se čini da je izgubio sve.
U novom komunističkom režimu nakon Drugog svetskog rata Ivo Andrić je bio tolerisan ali ne i voljen je se znalo da je po ubeđenju monarhista i da je podržavao monarhistički pokret otpora tokom Drugog svetskog rata. Amdrić je bio isuviše veliki da ga ubiju pa je komunistička vlast prosto koegzistirala sa njim a diktator Josip Broz Tito nikada nije krio lični animozitet prema njemu koji nije prestao čak ni kada je istoj toj Jugoslaviji doneo svetsku slavu postavši prvi nobelovac iz nje.
U konkurenciji za Nobelovu nagradu te godine bila najveća imena svetske književnosti
Tek 2011. je po isteku pedesetogodišnjeg moratorijuma Švedska akademija objavila listu kandidata godine 1961. za prestižnu Nobelovu nagradu za književnost. Među 53 nominovana su bili brojni svetski velikani čija dela i danas predstavljaju stubove svetske literature:
Dž. R. R. Tolkin sa epskom sagom „Gospodar prstenova“, delo koje je definisalo moderni fantazijski žanr;
Robert Frost, američki pesnik čija poezija o ljudskoj egzistenciji i prirodi odjekuje univerzalnošću;
Pablo Neruda, čileanski pesnik i političar, glas Južne Amerike kroz stihove;
Džon Štajnbek, američki romanopisac već prepoznat po realističkim delima
Činjenica da je među njima i u tako jakoj konkurenciji baš Ivo Andrić dobio Nobelovu nagradu za književnost govori samo o veličini i kvalitetu njegovog književnog dela.
Ono što je interesantno i što se odranije znalo je da je među 53 kandidata bio i lični Titov prijatelj, predratni komunista i hrvatski književnik Miroslav Krleža.
Tito i komunisti protiv Andrića
Za Krležu se znalo da je bio kandidat za Nobelovu nagradu za književnost jer tadašnja vlast nije ni krila da ulaže velike napore da je on dobije, a i bio je zvanično kandidovan od strane Udruženja književnika Jugoslavije čiji osnivač je bio 1947.
Suprotno kasnijim tvrdnjama, jugoslovenska diplomatija i država nisu učinile nikakve napore da podrže kandidaturu Iva Andrića, njihov favorit je bio Krleža. Andrić Nobelovu nagradu ima da zahvali isključivo sebi, od Boga mu danom književnom daru i činjenici da su strani stručnjaci, ali i članovi Švedske Akademije prepoznali kvalitet njegovog dela. Prvi kada su ga predložili, a drugi kada su ga izabrali za laureata.
Ivo Andrić bio nominovan 1961. isključivo od strane švedskog pesnika i akademika Johanes Edfelt, švedskog istoričara književnosti i univerzitetskog profesora Lenarta Brajtholca i britanske slavistkinje i profesorke na Kembridžu Elizabet Hil. Udruženje književnika Jugoslavije im se priključilo tek naknadno, na njihov poziv, i to “stidljivo” i bez istinske inicijative unutar Beograda ili Zagreba. Što bi rekao naš narod “reda radi”.
Sa druge strane, Miroslav Krleža je bio zvanično predložen od strane Udruženja književnika Jugoslavije, koje je po nalogu Josipa Broza Tita angažovalo čitavu jugoslovensku diplomatsku i političku mrežu da lobira za njega. Titova lična želja bila je da prvi jugoslovenski nobelovac bude njegov lični prijatelj I Hrvat, a ne Srbin, te su iz ambasada u Stokholmu, Londonu i Parizu stizala podsticajna pisma i memorandumi u korist Krleže. Svi su u Jugoslaviji očekivali da nagrada, ako dođe u Jugoslaviju, pripadne upravo Krleži.
Postoje svedočanstva da je Tito bio duboko razočaran kada nakon čitanja laureata Švedske akademije saznao da je laureat postao Ivo Andrić, Srbin i monarhista koji je tokom Drugog svetskog rata podržavao Jugoslovensku vojsku u Otadžbini, a sa komunistima je koegzistirao isključivo zbog svoje proslavljenosti i statusa. Činenica da nagradu nije dobio Hrvat, predratni komunista i njegov intimus Krleža proganjala je Tita do kraja života.
Krleža je, po želji Tita i hrvatskih komunista, bio nominovan svake godine od 1958. do svoje smrti 1981., a poslednje nominacije za koje znamo i sa kojih je skinut pedesetogodišnji moratorijum za prerios 1972-1974 stigle su iz redova samog Nobelovog komiteta a pod snažnim pritiskom SFRJ. Međutim, svaki put, u tajnom glasanju pripadnika Švedske akademije, laureati su bili drugi književnici.
Za Tita i hrvatske komuniste Andrićeva Nobelova nagrada bila je i ostala neprebolna rana. Odatle i dolazi ono ni danas ne završeno svojatanje Andrića, pokušaji omalovažavanja njegovog dela, priče o nekom navodnom književnom rivalstvu između njega i Krleže (koje i ako je postojalo nije bilo književno) i laži o tome da je nagradu dobio zahvaljujući međunarodnom uticaju Jugoslavije, a zapravo je dobio uprkos međunarodnom uticaju Jugoslavije. Nisu mogli da prihvate da je nagrada otišla drugome, posebno ne srpskom piscu koji je bio antiteza svemu onome što su oni predstavljali.
I danas postoji taj aspekt u Hrvatskoj i žal što Hrvat, predratni komunista i lični prijatelj Josipa Broza Miroslav Krleža koji je podržavao MASPOK i uspeo kod Tita da izdejstvuje da se smanji zatvorska kazna Franji Tuđmanu sa kojim je takođe bio lični prijatelj, nije dobio Nobelovu nagradu već Srbin Andrić. Još u vreme SFRJ je nastala šala koja govori gorku istinu “U Bosni Andriću ne mogu da oproste što se uopšte rodio, a u Hrvatskoj ne mogu da mu oproste što se rodio kao Srbin.”
Srpski inat i Andrićeva osveta uz taktove “Marš na Drinu”
Ivo Andrić je bio, kao i njegovi književni likovi višeslojna i kontemplativna ličnost a po prirodi je bio tih i povučen ili je barem tako izgledalo na površini. Kada su mu rekli da je dobio Nobelovu nagradu za književnost on prvo nije verovao i mislio je da se šale sa njim. Čak i kada je bio zvanično obavešten od Nobelovog komiteta njegove izjave za štampu su ostale umerene i kratke.
No, verovatno je u njemu u tom trenutku sve kuvalo i probudio se tradicionalni srpski ponos i inat prema onima tlačiteljima. Tihi i povučeni književnik je u sebi ponovo postao zaverenik “Mlade Bosne” ali ovaj put ona se sastojala samo od jednog čoveka i taj čovek je bio on. Verovatno mu se tada u glavi, kao iskusnom diplomati, stvorila ideja kako da diplomatski i kulturno “udari šamar” Titu i komunistima. O dešavanjima na dodeli Nobelove nagrade se i danas priča i piše ali retko ko zna pozadinu koja je prethodila dobojanju nagrade kao i one dogđaje koji su je pratili.
Andrić je, kao iskusni diplomata koji se nosio sa jednim Hitlerom u Berlinu, lako prepoznao lažne osmehe, radost i čestitanja bravara iz Kumrovca, drugova iz Komiteta i mnogih drugih, ali je isto tako prepoznao i iskrenu ljubav i oduševljenje naroda u Beogradu koji ga je sretao na ulici i za koje je, od seljaka na pijaci do univerzitetskih profesora, postao ne samo neka vrsta zvezde već i izvor nacionalnog ponosa. Srpski narod ga je slavio kao da slavi pobedu u ratu i on je rešio da se tom istom narodu oduži podsećanjem na prvu veliku pobedu saveznika u Prvom svetskom ratu, a možda i da podseti Josipa Broza kako je bežao sa Drine nakon te bitke.
Na ceremoniji dodele Nobelove nagrade 1961. u Stokholmu, Ivo Andrić je načinio simboličan gest. Poneo je sa sobom predratnu vinilnu ploču iz Beograda sa pesmom “Marš na Drinu”, koja je tada bila zabranjena u komunističkoj Jugoslaviji. Ova pesma je pratila dodeljivanje nagrade Andriću. Zvanično objašnjenje je bilo da je to zbog motiva romana, a nezvanično i stvarno da je Ivo Andrić na ovaj način rehabilitovao pesmu I srpski nacionalni ponos zbog oslobodilačkih ratova. Ovaj čin predstavljao je snažan prst u oko vlastima, simbolizujući prkos i ponos srpskog naroda.
Pesma je odmah nakon ceremonije postala senzacija u Švedskoj, a potom i širom sveta. Najpoznatije obrade su:
Jørgen Ingmann – “Drina-Marsch” (1963), hit na švedskim listama;
The Spotnicks – “Drina” (1964), instrumentalna verzija koja je osvojila Skandinaviju;
Marie Laforêt – “Drina” (1964), melodiozna francuska interpretacija;
The Shadows – “March To Drina” (1966), klasik britanske gitarske scene;
Chet Atkins – “Drina” (1966), popularna među američkim gitaristima;
James Last – “Drina March” (1968), omiljena easy listening kompozicija.
Pored ovih, pesmu su obrađivali i internacionalni ansambli kao što su njemački orkestar Bert Kaempfert (1965) i japanski sastav The Peanuts (1967), a svaka verzija postizala je značajnu popularnost na lokalnim top listama.
Smrt nije kraj već početak večnosti
Andrićeva smrt u Beogradu, 13. maja 1975. godine, označila je njegov zemaljski kraj, ali i početak večnog života kroz knjige koje će čitati i buduće generacije. Ivo Andrić nije bio samo pisac, on je svedočanstvo jedne teške istorije pune patnji i borbe,muku jednog naroda pretoču u reči, most između prošlosti i večnosti.
Danas, pola veka nakon njegove smrti, ga se sećamo ne samo kao velikog književnika, već i kao srpskog mislioca i svedoka vekova, čije je pero podsećalo svet da na Balkanu postoji jedan mali, ali prkosni narod sa dubokim korenima, tragičnom istorijom i nepokolebljivom snagom duha.
