Na današnji datum nacistička Nemačka je potpisala kapitulaciju pred savezničkim snagama u Berlinu.
Sutra, 9. maja se slavi Dan pobede nad fašizmom, ali retki su oni koji znaju da je istorija mogla da bude sasvim drugačija i da je malo falilo da američki i britanski vojnici, zajedno sa nemačkim vojnicima i vojnicima drugih država članica Trojnog pakta jurišaju na Sovjetski Savez.
Ovo je priča o tome kako se umalo desilo “Nezamislivo”.
Javni saveznici, tajni protivnici
Tokom Drugog svetskog rata, Antihitlerovska koalicija širila se i obuhvatila ukupno 54 države do kraja sukoba. Međutim, jezgro ove alijanse činile su tri sile – Sjedinjene Američke Države, Ujedinjeno Kraljevstvo i Sovjetski Savez. Iako su formalno bili saveznici, mnoge činjenice ukazuju da je među njima vladalo duboko nepoverenje i velika mržnja i netrpeljivost Zapada prema Sovjetkom Savezu.
Sovjetski Savez je izneo najveći teret ratovanja protiv nacističke Nemačke. Na Istočnom frontu sovjetske snage uništile su više od 500 nemačkih divizija, što je tri puta više od doprinosa zapadnih saveznika na svim ostalim frontovima. Vojne žrtve, napori i žestina borbi bili su bez presedana.
Dok su sovjetske trupe krvavo krčile put ka Berlinu, u tajnosti su se odvijali razgovori i strateški planovi koji su otkrivali drugu stranu savezničkog odnosa, američko i britansko planiranje potencijalnog sukoba sa samim Sovjetskim Savezom.
Dvoličnost bez premca: Britanski i američki pregovori sa nacistima
Pred kraj rata, američka i britanska strana ulazile su u kontakte sa predstavnicima nacističke Nemačke, razmatrajući mogućnosti saradnje u cilju suzbijanja sovjetskog uticaja u Evropi. Ovi kontakti, iako nikada zvanično priznati u to vreme, predstavljali su početak buduće politike obuzdavanja komunizma i Sovjetskog Saveza.
Razmatrane su i opcije da se nemački otpor usmeri tako da uspori napredovanje Crvene armije, kako bi zapadni saveznici prvi stigli do ključnih teritorija Nemačke i srednje Evrope. Postojao je čak i scenario u kojem bi se preživeli nemački vojnici i oficiri priključili britansko-američkim trupama u eventualnom ratu protiv SSSR-a.
Plan “Nezamislivo”: Kako je Zapad želeo da napadne Istok
Krajem aprila 1945. godine, tadašnji britanski premijer Vinston Čerčil naredio je izradu plana koji bi predvideo mogućnost vojnog sukoba sa Sovjetskim Savezom. Operacija je dobila ime “Unthinkable” (“Nezamislivo”), što je jasno ukazivalo na njenu šokantnu prirodu.
Plan je počeo da se pravi tek nakon 12. aprila 1945. kada je umro američki predsednik Frenklin Delano Ruzvelt koji je uporno odbijao bilo kakvu ideju o separatnom miru sa Nemačkom ili napadu na Sovjetski Savez.
Po prvobitnoj verziji, operacija bi započela 1. jula 1945. godine iznenadnim napadom 47 britanskih i američkih divizija,, uključujući i 14 oklopnih. Ono što dodatno šokira jeste predlog da se u toj operaciji iskoristi i 12 nemačkih divizija, kako i jedinice drugih nacističkih saveznika koje su se nalazile na teritoriji pod kontrolom Amerikanaca i Britanaca i koje, misteriozno, nisu bile razoružane do tada. Te jedinice su, uz znanje i logističku podršku Britanije, bile održavane u punoj borbenoj spremnosti. One su razoružane i rasformirane tek u januaru 1946. i to na insistiranje Sovjetskog Saveza.
Plan je predviđao i podršku poljskih antikomunističkih snaga i ostataka nemačke industrije. Glavni autor plana bio je brigadni general Džefri Tompson. “Nezamislivo” je bila britanska verzija nacističkog plana “Barbarosa”, ali s ograničenijim ciljevima.
Strategija, mete i ciljevi napada
Plan je predviđao dva glavna pravca napada na sovjetske snage: severni (pravac Šćećin – Bidgošč) i južni (pravac Lajpcig – Poznanj – Vroclav).
Cilj je bio da se Crvena armija potisne iz Nemačke i Poljske, pa čak i sa teritorije istočno od Odre i Nise. Drugim rečima, potpuno resetovanje ratnog bilansa i izbacivanje SSSR-a iz centralne Evrope, ali i okupiranje teritorija samog Sovjetskog saveza.
Iako je Čerčil razmatrao i diplomatske načine da zadrži Poljsku pod zapadnom kontrolom, jasno je da nije verovao u njihovu efikasnost. On je smatrao da sovjetski uticaj mora biti zaustavljen i oružjem ako je potrebno. Simbolično, baš kao što je Drugi svetski rat počeo napadom na Poljsku, tako je postojala realna opasnost da se Treći rat započne zbog Poljske.
Zašto plan nikada nije sproveden?
Iako je plan bio izuzetno detaljan i ozbiljno razmatran, naišao je na otpor unutar same britanske vojske. U dokumentima se navodi da su sovjetske snage imale u to vreme čak tri puta veću vojnu prisutnost u centralnoj Evropi nego Zapad. Crvena armija brojala je snage ekvivalentne 264 savezničke divizije, dok su Britanci i Amerikanci zajedno imali svega 103.
Čak su i najviši vojni savetnici, poput generala Hestingsa Ismeja, kritikovali plan, nazivajući ga neodrživim i etički neprihvatljivim zbog ideje o saradnji sa bivšim Hitlerovim trupama. General Hasting Ismej, bio zgrožen idejom da se koriste nacističke trupe i odmah je to i rekao na sastanku kabineta.
“To je potpuno neprihvatljivo za vođe demokratskih zemalja”, bez ustezanja je poručio Čerčilu nakon što je upoznat sa planom.
Zbog žestokih kritika, plan je tokom jula 1945. preinačen u defanzivnu varijantu, koja je predviđala odbranu teritorija zapadne Evrope od eventualnog daljeg sovjetskog prodora, ali ta verzija takođe nikada nije primenjena jer Crvena armija nije nastavila kretanje trupa nakon nemačkog potpisivanja kapitulacije.
Sovjetski odgovor i obaveštajna prednost
Zahvaljujući dobroj mreži agenata, poznatoj kao “Kembridžska petorka”, sovjetska strana je blagovremeno saznala za sadržaj plana “Nezamislivo”.
Marshal Žukov dobio je naređenje iz Moskve da pojača odbranu i izvrši detaljnu analizu rasporeda savezničkih trupa.
Već u junu 1945. godine, po naređenju maršala Žukova izvršeno je obimno pregrupisavanje sovjetskih snaga u Evropi.
Istorijska potvrda i uklanjanje tajnosti
Dugo su na Zapadu tvrdili da je plan “Nezamislivo” samo mit i sovjetska propaganda. Međutim, u oktobru 1998. godine pojavile su se prve potvrde iz britanskih izvora.
A u junu 2021. godine, list Telegraph objavio je ceo plan, uz propratne dokumente iz britanskog Nacionalnog arhiva. Danas je taj materijal javno dostupan pod nazivom: Contingency planning against possible Russian aggression: Operation UNTHINKABLE.
Čerčil je izgubio izbore u julu 1945, plan je stopiran, ali ideja vojnog obračuna sa Sovjetskim Savezom prešla je preko Atlantika u ruke Vašingtona. To je bio uvod u eru Hladnog rata koja će dominirati drugom polovinom 20. veka.
Da Čerčil nije izgubio izbore i posmatrajući žestoki antikomunizam američkog predsednika Harija Trumana verovatno bi se Hladni rat pretvorio u vreli.
