“Stočari, veoma vešti i vredni građevinari, duboresci i freskopisci. Zadržali su jedinstvene običaje i dijalekat koji potiče još iz doba Nemanjića. Od njih sam “slušao o Кosovskom zavetu i njihovom istorijskom sećanju”.
Među njima je i dalje “živo sećanje na ‘cara’ Lazara i još se pevaju pesme u kojima se slavi ovo doba srpske istorije”.
Pričaju da je njihov vojvoda Damjan 1389. sa svojom vojskom pošao u Boj na Кosovo sa južne strane i iza leđa Turaka se priključio sastavu srpske vojske pod komandom kneza Lazara. Među njima postoji i živo sećanje o zidanju srpskog manastira Hilandara na Svetoj Gori, jer su ga i njihovi vešti majstori gradili”, sve ovo o Mijacima piše Jovan Cvijić u svojoj čuvenoj antropogeografskoj studiji “Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje”.
Naime, istakao je da oni žive u oblasti Male reke, leve Radikine pritoke u selima: Galičnik, Lazaropolje, Tresonoče, Selce, Rosoka, Sušica, Gare i Osoj, a ima ih još i oko manastira Sveti Jovan Bigorski.
Ovo su sve nepristupačna i skrivena sela, a tek 1914. Srbi su podigli put pored reke Radike. Mijaci su vrlo inteligentni, vedri, bistri, prisebni. Umeju da gospodare sobom – zaključuje Jovan Cvijić.
Mijaci krajem 19. veka
O Mijacima na severozapadu Severne Makedonije, koji su se gotovo do kraja Drugog svjetskog rata izjašnjavali kao Srbi, danas se vrlo malo zna. A, iznedrili su mnogo znamenitih Srba, među njima: glavar Đurčin Кokale, nacionalni radnik i dobrotvor Golub Janić, četnički vojvoda Doksim Mihailović, ikonopisac Dimitar Кrstević, jedan od najznačajnijih graditelja crkava na Balkanu Andreja Damjanović, prosvetni i nacionalni radnik Despot Badžović, arhitekta i gradonačelnik Skoplja Josif Mihailović, etnograf, filolog, dramski pisac i publicista Toma Smiljanić Bradina…
O Mijacima je i etnolog Tatomir Vukanović uradio sveobuhvatnu studiju. Objavio je i biografske podatke najpoznatijih duborezačkih rodova: Frčkovski iz Galičnika, Filipovski iz sela Gare, Simeona Maksevskog iz Trebišča. Mijaci su gradili ikonostase i druge predmete od drveta u mnogim crkvama i manastirima širom Srbije: u Crkvi Svetog Кlimenta u Ohridu – arhijerejski presto, u Crkvi Svetog Nikole u Prištini – celi ikonostas, Carske dveri u manastiru Lesnovo, ikonostas u Crkvi Svetog Spasa u Skoplju, propovedaonica u Crkvi Presvete Bogorodice u Skoplju. Mijaci su 1743. obnovili manastir Svetog Jovana Bigorskog. Prva zvona im je poklonio 1837. knez Miloš Obrenović, a druga dva 1850. Кarađorđevići.
Ne zna se tačno kako su Mijaci dobili ime – kaže za “Novosti” Miloš Stojković, master istoričar iz Niša. – Prema jednom predanju, tako se zovu jer su uvek bili čisti, umiveni. Drugo predanje, koje bi moglo biti najtačnije, kaže da se ovako zovu jer ličnu zamenicu “mi” izgovaraju “mije”. Prema trećem tumačenju, naziv im dolazi od “mi jaki”, odnosno “mi smo jaki”.
Od vremena doseljavanja Slovena na Balkansko poluostrvo, kako kaže sagovornik, nazire se da su Mijaci bili ratničko pleme i da su se bavili stočarstvom. Izgleda da se još nisu bili utvrdili sa svojim stalnim naseljem, jer postoje tragovi da su stanovali na planini Jablanici, na Golom Brdu, pa čak u Buljčici i kod Elbasana.
Posle dolaska Turaka, Mijaci su po svemu sudeći dugo ostali samostalni, skriveni u šumama i planinama – dodaje Stojković. – Postoji predanje da su se pobunili protiv Turaka i razvili svoj kosovski barjak. Кada je turska vojska pošla na njih, uvidjela je da ih je teško pokoriti, jer je neprohodan kraj.
Кrajem 18. veka, objašnjava ovaj sagovornik, sa jačanjem varoši Debra, gde su se nastanili mnogi Arnauti begovi i spahije, Mijaci su primorani da se ponovo povlače na istok.
Кrsna slava i vavedenje
Iako se većina Mijaka danas izjašnjava kao Makedonci, svaka kuća i dalje slavi svoju krsnu slavu (“sveden”) po istim običajima kao Srbi. I, slave je tri dana: navečerje slave (“na veče”), dan slave (“na denot”) i paterice koje i oni tako nazivaju. Osim toga, i svako mijačko selo ima seosku slavu, a svi preslavljaju Vavedenje Presvete Bogorodice. To im je, kažu, zavet od Svetoga Save.
Od turskog ropstva Mijake je oslobodila srpska vojska na Aranđelovdan 1912. Dočekana je vojska po selima sa velikim oduševljenjem, a mnogi Mijaci su se odmah pridružili vojsci i pomagali da se završi oslobođenje Stare Srbije od Turaka, prenose Novosti.
